X
تبلیغات
عکس و مرمت - مختصری در مورد خشت
عکس،عکاسی،مرمت آثار و بنا و .....

خشت

به نام یکتای هستی

مختصری درباره ی خشت

 تهیه خشت:خاکی که به مصرف خشت زنی میرسد باید خاک رس چرب با چسبندگی کامل و  از نوع مرغوب باشد. برای ساختن خشت از به کارگیری خاکهای آوار- نباتی- شوره-   لجنی-هِموسی و موارد دیگر جداً پرهیز شود.

 

خصوصیات ویژه خشت در بناهای خشتی:

 مساله اقتصادی:به طوری که میدانیم خشت به راحتی از خاک محل در ابعاد معمولی تهیه می شود و پس از خشک شدن به مصرف بنا میرسد.خشت به طرق گوناگون تهیه شده که به شرح آن میپردازیم:

 1.خشت خوب از تنگ بستن خاک رس همگن با آب و پس از ورز دادن در ابعاد معلوم قالب زده می شود.

 2.خاک رس معدنی نرم شده با شکر سنگ و آب مخلوط شده،خشت تهیه می شود.

 3.خاک رس مرغوب با کاه و خرده سنگ تهیه میشود.وجود کاه باعث اتصال دانه های خاک به یکدیگر شده و خرده سنگ مقاومت خشت را زیاد میکند تا خشت در زیر بارهای فشاری بنا،تاب فشار بیشتری را تحمل کند.

 4.چنانچه خاکهای آوار مرغوب از ساختمانهای تخریب شده به دست آید،میتوان از آنها که دارای درشت دانه و ریزدانه های سنگی است،خشت مقاومی تهیه کرد.

 5.خاک رس چرب کوبیده با مقداری خاکستر مخلوط شده و از آن خشت تهیه می گردد.معمولاَ خاکستر دارای چربی ناچیزی می باشد که وجود آن در خشت حالت عدم مکش آب را به وجود می آورد.رنگ این خشت خاکستری میباشد.

 6.به مخلوط خاک رس موی بز اضافه شده و خشتی مقاوم بدست می آید که ترک پذیری آن بسیار کم ودر مواردی از بین میرود.

 7.خاک رس معدنی نرم با پشم شتر که به صورت تاروپود در هم آمیخته شده ،به نسبت معلوم مخلوط شده و خشت تهیه می گردد.

 8.در مواردی پوست برنج((شلتوک)) با خاک رس مخلوط شده و اتصال خوبی در خشت به وجود می آید و ترک پذیری خشت را نقصان می دهد.

 9.در مواردی به خاک رس،پهن چهار پایان اضافه می کنند.این ترکیب نیز باعث مقاومت خشت در برابررطوبت می شود و از باز شدن آن جلوگیری می کند.

 10.ریشه گیاهی و علفی برخی از گیاهان با خاک رس مخلوط شده و خشت تهیه می شود.

 11.خاک رس با الیاف درخت خرما در اندازه لازم مخلوط شده وخشتی مقاوم تهیه میشود .به این خشت اصطلاحتَ ((سازودار))گفته می شود.

 12.در مواردی از خرد کردن کلوش ((ساقه های برنج))ومخلوط کردن آن با خاک،خشت مقاوم و با پیوند ملات از خشت به وجود می آید.

 قابل توجه است که در بین خشتهای ذکر شده به میزان همگن بودن مواد ترکیبی در آنها و حرکت پذیری  یکنواخت و غیر یکنواخت،یعنی((انبساط و انقباض))در مقابل گرما و سرما و عوامل طبیعی برخی مقاوم و پایدار بوده و برخی ناپایدار می باشد که بنا به نوع آب و هوا و    اقلیم مکان و حجم ساختمان از آنها استفاده می گردد.

 

تهیه و قالب گیری خشت

 از خاک رس مرغوب و مخلوط با هر یک  از موارد ذکر شده ترکیب اصولی به دست آمده که به شکل اصطلاحاَ((آخوره))در می آید. با آب گرفتن آخوره در حد لازم،مخلوط برای 24تا48   ساعت در حال خود رها می شود تا نفوذ آب در مولکولهای خاک اثر کرده باعث تورم و  اصطلاحاً باد کردن خاک آب گرفته شود.

 توجه:پس از مدت ذکر شده ملات زیرورو می شود و کاملاَ ورز گرفته تا به شکل خمیری کاملاَ سفت در آید. بدیهی است ملات فوق پس از ورزگرفتن،دارای چسبندگی فراوان خواهد بود.

 توجه:چنانچه ملات با آب فراوان و اصطلاحاً شل باشد،خطر اضافه کردن خاک با آن سبب به وجود آمدن ملاتی غیر چسبنده و دانه های خشک و بدون پیوند با یکدیگر می شود و این ملات شل آب گرفته شده به طور اصولی و در ترکیب با پیوند اضافه کردن خاک مخلوط می شود.از این رو میزان اضافه کردن آب به مخلوط با نسبتی مشخص و بنا به تجربه انجام می گردد تا خطر اضافه کردن خاک خشک بدان پیش نیاید.

 

قالب گیری خشت

 1.در روزگاران نه چندان دور(قدیم نزدیک)از قالبهای مربع شکل در ابعاد(5*20*20)سانتیمتر مربع و امروزه از قالبهای مربع مستطیلی به شکل دوخانه و یا چهار خانه و یا شش خانه در ابعاد(5*10*20)سانتیمتر استفاده می شود.

 2.ملات کاملا ورز گرفته خمیری سفت و بسیار اصولی در اندازه معلوم در یک تک قالب با دست-اصطلاحاً- از ((دپو،تلمبار))ملات((بریده))شده و در قالب با شدت و با ضرب کوبیده میشود.این عمل سبب به وجود آمدن خشتی با حجم فشرده و بدون فضای متخلخل و خالی می شود.

 3.بنا به اصولی که گفته شد قالب همجواروسایرقالبها از ملات فشرده پر شده،سپس اضافه ملات به وسیله کابل ظریف و یا با کشیدن تخته بر سطح قالب جمع آوری میگردد.در قدیم برای این کار از زه تابیده که از روده گوسفند درست میکردند،استفاده می شد.

 4.سطح زمینی که خشت بر روی آن مستقر می شود باید فبلاً کاملاً مسطح و صاف شده باشد و هرگونه زائده ای نظیر سنگ،ریگ،خاشاک،و غیره ازآن پاک شود.

 5.قالبهای خشت آماده در سطح زمین اصطلاحاً((دَمَر)) می شود (قالب برگردان شده)خشت به وجود آمده از قالب خارج می شود.

 توجه:سطح قالب به وسیله خاکستر،خاک رس بسیار نرم غربال شده و با کاه نرم آغشته می شود تاملات بر سطوح قالب نچسبد و به راحتی از قالب خارج شود.

 6.پس از آغشته کردن سطوح قالب به مواد و مصالح جداکننده عمل قالب گیری خشت که همان کوبیدن ملات خمیری سفت در قالب خشت می باشد،انجام شده قالب در کنار خشتها برگردان شده،بر روی زمین تخلیه می گردد و پی در پی عمل قالب گیری خشت انجام می شود.

 توجه:بر اثر آغشته کردن سطوح داخلی قالب به مصالح جداکننده،تورم این مصالح در جدار قالب به وجود می آید که هر چند بار یک دفعه به وسیله کاردک چوبی یا فلزی ویا شئی دیگر سطوح داخلی قالب عاری از مواد مذکور میگردد و این عمل قالب گیری خشت دنبال می شود.

 

زنجیره کردن خشت

 پس از گذشت 12تا24 ساعت با رعایت کامل و مراقبت از خشتی که مرطوب می باشد و به صورتی که خرد نشود،به آرامی از سطح زمین،بلند می شود و با تکیه کردن نصف تا 4/1از هر خشت بر کنار دیگری عمل اصطلاحاً زنجیره سازی خشتها انجام می شود.این عمل سبب خشک شدن سریع خشت می گردد.

 توجه:عمل خشک شدن باید اصطلاحاً تا مغز خشت انجام شود. پس از خشک شدن کامل آن،عمل جمع آوری و اصطلاحاً((هره)) کردن خشت که همان ((دپو،تلمبارسازی)) می باشد،در محلی مرتفع انجام می گردد.

توجه:پس از تلمبار سازی تمام خشتها به خاطر اینکه در بارندگیهای طولانی حفاظت  شود،جوانب آن اندود کاهگل می شود.

 ماخذ:حسین زمرشیدی،معماری ایران،مصالح شناسی سنتی.انتشارات زمرد،1384*

*تمامی جمله بندی ها و واژگان از کتاب مذکور میباشد.

 

+ نوشته شده در  یکشنبه 1387/09/03ساعت 21:2  توسط حسام الدین باقری  |